Kur’ân’da Tasdik Kavramı: Harf-i Cer ve Mef’ûl İlişkileri Üzerinden Yeniden Okuma

Kuran’da "musaddıkun lima beyne yedeyh” ifadesi, tefsirlerin ve meallerin çoğunda neredeyse otomatik biçimde “önceki kitapları onaylama, doğrulama, tasdik etme” şeklinde çevrilmiş; fakat bu yaklaşım hem Arapçanın harf-i cer nüanslarını hem de “beyne yedeyh” tabirinin zamansal boyutunu görmezden geldiği için önemli anlam kaymalarına yol açmıştır. Geleneksel yorumda eksiklikler vardır; bu doğru. Ancak bu eksikliklere tepki olarak ortaya çıkan bazı modern yaklaşımlar, ki pek çoğu kurancılık iddiasında bulunanlar, sorunu çözeceğine büsbütün başka bir yanlış inşa etmiş, Kur’an’ın muharref Tevrat ve İncil’i toptan tasdik ettiği gibi savunulamaz bir iddiayı gündeme taşımıştır.

Geleneksel okumanın yetersizlikleri çeviri ve anlam problemleri doğurmuş olsa da, söz konusu modern çıkışların açtığı kaos çok daha büyüktür. Çünkü eldeki Yahudi-Hristiyan metinleri ile Kur’an arasında apaçık görülen farklılıkları “metinsel tahrif yok, sadece anlam tahrifi var” iddiasıyla yok saymak, herhangi bir Arapça, gramer veya Kuran bütünlüğüne dayanan bir analize değil inatçı bir kabul dayatmasına dayanmaktadır.

Geleneksel tasdik anlayışı:

Geleneksel anlayış, Kuran’ın kendinden önceki tahrif edilmiş kitapları tasdik etmesini orjinallerini tasdik etmesi veya genellikle Muharref kitaplarda çakışan konular bağlamında düşünmüştür. Tabi bu anlayış vakıaya uygun olsa da Kurandaki metinsel analizi zayıf bir kabuldür. Öncelikle vakıaya uygunluğunu şöyle özetleyelim. Kuran, Kitabı mukaddesle (mevcut elde bulunan kastedilmektedir) aynı ya da örtüşen bilgiler verdiği gibi farklı bilgiler de vermektedir. Buna göre Kuran ve Kitabı Mukaddes ilişkisi şu 4 başlıkta ele alınabilir.

1- Kur’an ile mevcut metinlerde örtüşen konular,

2- Kur’an’ın mevcut metinleri reddettiği konular,

3- Kur’an’ın bahsettiği fakat Kitab-ı Mukaddes’te bulunmayan hususlar,

4- Kitab-ı Mukaddes’te olup Kur’an’da hiç yer almayan konular.

Bu dört madde, herhangi bir ön yargı taşımayan, tüm metinleri mukayeseli olarak okuyan, herhangi bir dini veya ideolojik bakıştan azade herkes için kolaylıkla gözlenebilir; hatta sadece birkaç gününü bu iki metni okumaya ayırmış biri bile bu tabloyu rahatlıkla fark eder. Elbette alt başlıklarda, örneklerde, vurgularda kişiler arasında farklılık olabilir; fakat çerçevenin kendisi tartışmasızdır.

Ne var ki son yıllarda bazı çevreler, bu en temel gözlemleri dahi reddetmekte, Kur’an ile eldeki metinler arasında hiçbir çelişki olmadığını, tüm metinlerin tamamen uyumlu olduğunu iddia etmektedir. Bu yaklaşım, delillerin değil psikolojinin neticesidir. Dünyanın yuvarlaklığına rağmen hâlâ “dünya düzdür” diye diretenlerin kullandığı yöntemlerin aynısını kullanırlar. Ne gösterirseniz gösterin, her çelişkiyi tevil edecek, her tutarsızlığı “büyük hakikatin gizli uyumu” gibi sunacaklardır. Çünkü onlar için bu, bir araştırma değil imani bir zorunluluktur: “Kur’an tasdik ediyorsa, eldeki metinlerle hiçbir çelişki olamaz.” Mantığı üzerinden hem Kuran hem Kitabı mukaddesi olmayacak tevillere tabi tutularak uyumlu hale getirilmeye çalışılmaktadır. Açıkçası kullandıkları yöntemle veya yöntemsizlikle, dünya üzerindeki tüm kitaplar birbirine ne kadar zıt ve karşıt fikirler taşırsa taşısın, uzlaştıracak teviller yapılabilir. Ancak bunların zırvadan başka bir kıymeti olmayacaktır. Buna rağmen son zamanlarda Kuran’a da diğer metinlere de hakim olmayan insanlar bununla aldatılabilmektedir.

Bu noktada yapılması gereken, kişisel gözlemlerin veya tarafsız bir incelemenin ortaya koyduğu dört maddelik tablonun ötesine geçip doğrudan Kur’an’ın bu konu hakkında ne söylediğine bakmaktır. Yani şu soru:

Kur’an, herkesin gözünün gördüğü bu uyum–çelişki–eksiklik–farklılık yönünden ilişkileri gerçekten reddediyor mu?

Kuran’da Ma beyne yedeyh:

Kur’an’ın birçok ayetinde geçen “mâ beyne yedeyhi” ifadesindeki hu zamiri Kur’an’a döner. Yani Kur’an “iki elinin arasındakileri”—yani önünde hazır duran şeyler için—tasdik kavramını kullanmaktadır. Diğer ayetlerde bu hazır duran şeylerin Yahudi ve Hristiyanların ellerindeki şeyler olduğunu da belirtir; fakat bu ifade “zaman içinde önceden gelmiş olanlar” değil, “şu anda elinde bulunan, mevcut, ortadaki şeyler” anlamındadır.

Dolayısıyla mesele geçmişe değil, o an ellerinde mevcut bulunan metinlerle ilişkiye işaret etmektedir.

Tasdik Kelimesinin Üç Ayrı Kullanımı

Kur’an’da tasdik (saddaka) kökünün mefulünü üç farklı biçimde aldığı görülür:

1. Harfi cersiz doğrudan meful,

2. Bi harfi cerli kullanım,

3. Li harfi cerli kullanım.

Bu üç kullanımın aynı anlamda olması mümkün değildir; fakat şaşırtıcı şekilde eski-yeni müfessirlerin çoğu, söz konusu modern yorumcuların ise hepsi bu ayrımı göz ardı etmiştir.

Fakat bu 3 kullanım şekline bugüne kadar ciddi bir araştırmayla ele alındığını biz tespit edemedik. Halbuki Arapça’da harfi cerler fiil ya da fiilimsi kelimelerin manasına doğrudan etki etmektedir. Bunlar göz ardı edilerek aynı fiilin harfi cersiz mefulünü almasıyla, harfi cerli alması arasında ve harfi cerli aldıysa farklı harfi cerler kullanılması arasında mutlaka nüanslar bulunması gerekir. Şimdi tasdik ve aynı kökten gelen fiil veya fiilimsilerin geçtiği ayetleri inceleyerek mukayese yapalım.

Mefulünü Doğrudan Alması Durumu:

وَيَقُولُونَ اَئِنَّا لَتَارِكُٓوا اٰلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍؕ ﴿٣٦﴾

Ve diyorlar ki “biz gerçekten mecnun bir şair için mi ilahlarımızı terkedeceğiz?(Saffat,36)

بَلْ جَٓاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلٖينَ ﴿٣٧﴾

Bilakis! O hakkı getirdi ve Resulleri tasdik etti. (Saffat, 37)

Bu ayette, Resûl’e “şair” ve “mecnun” yakıştırması yapan inkârcılara karşılık, Allahu Teala onun kendisinden önce gönderilen bütün resulleri tasdik ettiğini bildirmektedir. Buradaki "saddaka’l-mürselin" ifadesinde, “saddaka” fiili mef’ulü olan el-mürselîn kelimesini harf-i cersiz olarak etkilemiştir. Yani tasdik edilen gönderilmiş resullerdir.

Bu da şu anlama gelir: Gönderilen her resul, kendisinden önceki resulü tasdik etmek durumundadır; çünkü hepsini gönderen Allahu Tealadır. Sonradan gönderilen bir resulün, kendisinden önce geleni yalanlaması veya onu düzeltmesi düşünülemez. Buradaki tasdik, “şurası doğrudur ama burası eksiktir” gibi parçalı bir kabul değil, bütünüyle onaylamaktır. Nitekim Muhammed (as) de, İsa’yı (as), Musa’yı (as) ve onlara verilenleri olduğu gibi tasdik eder. Bu durum bütün resuller için değişmez bir ilkedir. Aynı şekilde bizim için de imani bir zorunluluktur.

Dolayısıyla günümüzde bazı çevrelerde ileri sürüldüğü gibi Kuran’ın, Ehl-i Kitab’ın ellerindeki mevcut metinleri tasdik ettiği iddiasının doğru olabilmesi için, söz konusu ayetlerde de aynı gramer yapısının bulunması gerekirdi. İleride bu meseleye ayrıca temas edilecektir, ancak hemen ifade edelim ki kesinlikle farklıdır. Bununla beraber, konunun daha iyi yerleşmesi için bir ayetin daha ele alınması faydalı olacaktır.

وَاَخٖى هٰرُونُ هُوَ اَفْصَحُ مِنّٖى لِسَانًا فَاَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءًا يُصَدِّقُنٖىؗ اِنّٖٓى اَخَافُ اَنْ يُكَذِّبُونِ ﴿٣٤﴾

Ve kardeşim Harun, O benden lisan olarak daha fasih konuşur. Onu da benimle yardımcı olarak gönder. Beni tasdik etsin. Şüphesiz ben, onların beni yalanlamalarından korkuyorum.

Bu ayette konuşan Musa’dır. Musa sarayda yetiştiği ve Mısırlıların diliyle büyüdüğü için kendi kavminin diline Harun kadar hakim değildir. Rivayetlerde geçen “dilinde kusur vardı, kekemeydi” şeklindeki bilgiler Kur’an’da hiçbir şekilde yer almayan ve uyumlu olmayan bilgilerdir. Burada mesele bir hastalık değil, fesahattir. Fesahat, bir dili akıcı ve düzgün bir biçimde ve özellikle gramer kurallarıyla doğal akışı içinde kullanabilmek demektir. Musa’nın durumu da budur: Anadili gibi konuştuğu dil, kavminin dili değildir. Buna karşılık Harun, Beni İsrail arasında yetiştiği için onların dilini daha doğal, daha akıcı ve daha anlaşılır bir şekilde konuşmaktadır. Mesele doğrudan konumuzla ilgili olmasa da bunu belirtmek yararlı olacaktır.

Ayette geçen "yusaddikuni " ifadesine gelince: Burada “beni tasdik etsin” demektedir. Fiil, mef’ulünü harf-i cersiz olarak doğrudan almıştır; yani mef’ul-i bih sarihtir. Nun ise vikâye nunudur. Teknik ayrıntılara girmeye gerek olmaksızın şunu söylemek yeterlidir: Bu kullanım, Saffat 37’deki yapı ile benzerdir.

Harun’un Musa’yı tasdik etmesi, onu düzeltmesi, söylediklerinin bir kısmını onaylayıp bir kısmını tashih etmesi anlamında değildir. Aksine Musa’nın ortaya koyduğu hakikati aynen kabul etmek, hiçbir şey ekleyip çıkarmadan, sadece kavmine daha fasih ve daha anlaşılır bir dille aktarmaktır. Buradaki tasdik tam olarak budur: Söylenen hakikati olduğu gibi kabul etmek ve onu başka bir anlama hamletmeden, bozmadan, değiştirmeden ifade etmektir. Yoksa elbette papağan gibi aynısını tekrar etmek değildir. Farklı kelimeler, kendi usul ve tarzında olsa da aynı gerçeği dile getirmektir.

Mefulunu Bi Harfi Ceriyle Alması Durumu:

وَصَدَّقَ بِالْحُسْنٰىۙ ﴿٦﴾

Ve en güzeli doğruladı/doğru saydı/doğru kabul etti.

Bu ayetler grubunda iki tip kişilik anlatılmaktadır: Biri, malından veren, sakınan ve “en güzeli” yani Allah’ın dinini ve kitabını kabul eden kimse; diğeri ise bunun tam zıddı olan, yalanlayan kimse. Leyl 6. ayette saddaka fiilinin mef’ûlü, el-husna kelimesi olup bi harf-i ceriyle gelmiştir. Bu kullanım, yalanlamanın karşıtı olan “doğru saymak, doğruluğunu kabul etmek” anlamını taşır.

Nitekim saddaka ve benzeri fiiller mef’ûllerini bi harf-i ceriyle aldıklarında, daima bu tasdik “hak olduğunu kabul etmek” manasına gelir. Bu da ayetin bağlamıyla tamamen uyumludur: Bir tarafta hakikati tasdik eden, diğer tarafta ise onu yalanlayan iki farklı tavır ortaya konmuştur.

Başka bir örnek;

وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرٰنَ الَّتٖٓى اَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فٖيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهٖ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتٖينَ ﴿١٢﴾

Ve İmran kızı, fercini koruyan (namuslu) Meryem; biz ona (fercine) ruhumuzdan üfledik. Ve O Rabbinin sözlerini kabul etti, kitaplarını da. Ve O gönülden bağlanan kimselerdendi. (Tahrim,12)

Bu ayette geçen saddakat (dişil) fiili de mef’ulünü bi harf-i ceriyle almaktadır. Burada ifade edilen anlam, Allah’tan geleni doğru kabul etmek, hak olduğunu tasdik etmektir. Yani yalanlamanın karşıtı olan bir tasdik söz konusudur. Meryem’in tavrı, kendisine ulaşan ilahî kelamı hiçbir tereddüt taşımadan doğru kabul edişini, hakikat olarak benimseyişini anlatır.

وَ‏الَّذٖينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدّٖينِۖ ﴿٢٦﴾

Ve onlar din gününü doğru kabul ederler. (Mearic, 28)

Bu ayette de, Din Günü’nün varlığına inanan ve onun doğruluğunu kabul edenlerden söz edilmektedir. Burada geçen saddaka/yusaddiku fiili, mef’ûlünü bi harf-i ceriyle aldığında, yalanlamanın karşıtı olan “doğru saymak, doğruluğunu kabul etmek” anlamını taşır.

Artık asıl konumuz olan, Kur’an ile Ehl-i Kitab’ın ellerindeki metinler arasındaki tasdik ilişkisine geçebiliriz.

Mefulunu Li Harfi Ceriyle Alması Durumu:

وَاٰمِنُوا بِمَٓا اَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُٓوا اَوَّلَ كَافِرٍ بِهٖۖ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتٖى ثَمَنًا قَلٖيلًاؗ وَاِيَّاىَ فَاتَّقُونِ ﴿٤١﴾

Diyanet Meali bu türden ayetlerde hemen hemen tüm mealleri temsil etmektedir.

“Elinizdekini (Tevrat) tasdik edici olarak indirdiğime (Kur’an) iman edin; sakın onu inkâr edenlerin ilki olmayın! Âyetlerimi az bir karşılığa satmayın. Yalnız benden korkun.” (Diyanet, Bakara 41)

Piyasadaki diğer mealler de büyük ölçüde benzer bir anlam vermektedir. Detaya hakim olmayan veya dikkat etmeyen kişiler, burada Yahudilerin ve Hristiyanların ellerinde bulundurdukları metinleri Kur’an’ın onayladığını zannetmektedir. Oysa ayette fiil mef’ûlünü Lİ harfi ceriyle almıştır; bu da önceki örneklerdeki tasdik biçimlerinden açık biçimde farklıdır. Bu türden ayetler yani fiil meful ilişkisi olan bu türden tüm ayetlerde de durum böyledir.

Li harfi cer’inin Arapçada temel anlamı, “aitlik, sebebiyet, -için”dir. Bu bağlamda ayetin anlamı, sadakanın tefil babıyla da uyumlu anlamı “elinizdeki için/sebebiyle doğruyu/doğrusunu çokça ifade eden” şeklinde olmalıdır. Yani burada söz konusu olan, bir anlatıyı veya metni bütünüyle onaylamak değil; doğruyu göstermek, hakikatini belirgin kılmaktır. Bir anlatıda bazı kısımlar doğru, bazıları yanlış ya da uydurma olabilir; Kur’an’ın onlara hitap ederken söylediği, bu anlatının hakikatini, asıl gerçeğini ortaya koymaktır.

Ne var ki, bazı sözde Kurancılar, Kur’an’ın Yahudi ve Hristiyanların ellerindekini tasdik ettiğini ve bunların da tamamına inanılması gerektiğini ileri sürerek hatalı yorumlar üretmektedir. Ülkemizde epey tanınmış olan bazı hocaların yaptığı bu tür çıkışlar, rivayet ve israiliyat ile yorum hurafecilerin bile gerisine düşmüştür. Onlara bile rahmet okutturacak kadar ileri giderek, Torada (muharref Tevrat) ve muharref İncildeki olmadık hikayeleri Kuran’a yamamakta ve Kuran’daki anlamı bozmaktadırlar. Bu kesim, Kur’an’ı hayal ürünü yorumlarla bozduğu gibi Ehl-i Kitab’ın elindeki zaten tahrif edilmiş olan metinleri hayali çıkarımlarla yeniden üretiyorlar.

Buna karşılık, ayetin olması gereken manası şu şekildedir:

Ve elinizdeki için doğrusunu göstericisi olan indirdiğime iman edin. Onu inkar edenlerin önde gideni olmayın. Ayetlerimi az bir pahaya (dünyalıklar az bir pahadır) satmayın. Sadece ve sadece benden sakının. (Bakara,41)

Başka bir örnek:

نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَاَنْزَلَ التَّوْرٰيةَ وَالْاِنْجٖيلَۙ ﴿٣﴾ مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَاَنْزَلَ الْفُرْقَانَؕ اِنَّ الَّذٖينَ كَفَرُوا بِاٰيَاتِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدٖيدٌؕ وَاللّٰهُ عَزٖيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ﴿٤﴾

Sana Kitabı, iki elinin arasındakiler (önünde hazır bulunanlar) için doğrusunu gösterici olarak hak ile tenzil etti/indirdi. Tevrat ve incili de daha önce insanlar için klavuz olsunlar diye inzal etmişti/indirmişti ve Furkanı da (hak ve batılı birbirinden ayırmayı da) inzal etti/indirdi. Şüphesiz ki Allah’ın ayetlerini inkar edenler, onlar için şedid bir azab vardır. Allah Azizdir, İntikam Sahibidir. (Ali İmran 3)

Bu ayetlerde, konumuzla doğrudan ilgili olmayan birçok detay ve incelik bulunmakla birlikte, şu husus önemlidir: Mealler genellikle ma beyne yedeyh ifadesini “kendinden öncekiler” anlamında vermektedir. Oysa Arapçada beyne yedeyh, istiare yoluyla iki elinin arasından, “hazırda olan, önünde bulunan” demektir.

Bazı kimseler, geleneksel meal ve tefsirlerin bu noktadaki eksikliğini eleştirerek, “Kur’an önünde bulunanları tasdik ediyor” şeklinde yorum yapmaktadır. Ancak aynı kişiler, saddaka fiilinin mef’ûlünü li harfi ceri ile alması, hiç almaması veya bi harfi cer ile alması arasındaki nüansları göz ardı etmektedir. Bu tutum, ortaya koydukları anlamın hem tahrif edilmiş metinlerin içeriğiyle hem de kelime ve gramer yapısıyla hiçbir ilgisi olmayan, mantığa ve tevhide aykırı bir hezeyan haline gelmesine yol açmaktadır.

Üstelik bu yaklaşım sahipleri, tahrif edilmiş metinlere temkinli bir şekilde yaklaşan veya bigane kalan müminleri, adeta Allah’ın ayetlerine karşı geliyormuş gibi suçlu duruma düşürmektedir. Bu Yahudi kafalı kişiler, Kuran'ı anlarken muharref metinleri dikkate almadan anlamaya çalışan müminleri aşağılamakta ve suçlamaktadır.

Örneğin Tora metinlerinde ve İncil’de yer alan bazı anlatımlar; Adem’in eşinin kaburga kemiğinden yaratılması, İbrahim’in eşini yanlış tanıtması, İsmail’in Resul olmadığı gibi haşa hakaret ifadeleri, Yakub’un resullüğünü hileyle aldığı, Davud’un askerinin karısına göz koyup ölümüne sebep olduğu, Lut ve Süleyman ile ilgili sapkın iddialar, Yusuf kıssasında onlarca farklı detay ve Yusuf gibi bir resulün kıtlığı fırsata çevirerek tüm insanları köleleştirmesi ve mülksüzleştirmesi vs gibi burada sayılması ve işlenmesi çok uzun sürecek bir dünya konular, Kur’an tarafından onaylanması mümkün olmadığı gibi bunların teville Kuran’a uygun hale getirmeye çalışmak da mümkün değildir.

Bu örnekler, Kur’an’ın “saddaka li” vasfının pratik tezahürleridir. Li harfi ceriyle fiilin mefulünü alması, Kur’an’ın önceki kitaplarla ilişkisinin benzeri konularda doğruları ortaya koyduğunu, tahrif edilmiş veya yanlış olanları ise tasdik etmediğini gösterir.

Kur’an’ın diğer kitaplarla, özellikle muharref Tevrat ve İncil ile ilişkisi musaddık vasfıyla, ellerinde hazır bulunan metinleri doğrusunu gösterici bir şekilde insanlara sunar. Bu, Kur’an’ın bu metinlerin hepsini doğru kabul ettiği veya tüm eksik ve hatalı kısımlarını düzeltmeye çalıştığı anlamına kesinlikle gelmez.

Saddaka fiilinin Kuran’da aldığı farklı meful türleri, bu kavramın nüanslarını netleştirmektedir:

• Mefulunu doğrudan alması: Onaylama, doğrulama manasına gelir.

• Bi harfi ceriyle: Doğruluğunu kabul etme, inanç ve tasdik anlamına gelir.

• Li harfi ceriyle: Doğrusunu ortaya koyma, doğruluğu gösterme manasındadır; yani ellerindeki metinlerin doğru ve yanlışlarını fark ettirici bir rol üstlenir.

Dolayısıyla, Kur’an tahrife uğramış metinlerle ilişkisi sadece doğrusunu gösterici bir rehberlik ilişkisi vardır. Bu, iman ve sorumluluk açısından kritik bir noktadır: Müminin Kur’an’ı anlaması ve yaşaması için muharref Tevrat veya İncil’in güncel veya tarihi halini bilmesine gerek yoktur. Kur’an, kendi başına yeterlidir ve doğruyu göstermek için insanlığa gerekli bütün ölçüleri sunar. Kur’an, onların ellerindeki metinlerin doğrusunu göstererek rehberlik eden, iman için tek başına yeterli ve açıklayıcı bir kitaptır. Kur’an, sahip olduğu müheymin vasfıyla da, tahrif edilmiş veya eksik metinler üzerinde de otorite konumundadır; doğruyu ve hakikati ortaya koyar, yanlışları ve eksikleri denetler. Bu vasıf, Kur’an’ı okuyan herkes için güvenilir bir ölçü ve tek rehber haline getirir; kendisini anlamanın koşulu olarak başka kitaplara veya metinlere müracaat etmeye gerek bırakmaz.